Những người con miền Tây chắc hẳn không còn xa lạ gì trước hình ảnh một ngày đẹp trời, thuyền bè tập trung về chợ đông đủ thì đó cũng là lúc báo hiệu Tết đến xuân về. Ngoài cảnh buôn bán tấp nập, hình ảnh những đôi mắt thuyền được vẽ tinh xảo luôn nhìn đăm đăm về phía trước cũng là nét đẹp, là văn hóa lâu đời mà thế hệ ngày nay có phần chưa hiểu rõ.
Những đôi mắt thuyền nhìn thẳng về phía trước. Ảnh Internet
Phong tục vẽ mắt thuyền đã có từ thuở xa xưa với rất nhiều câu chuyện đi kèm. Có quan niệm là thuyền cũng giống như một sinh vật dưới biển nên phải có mắt để thấy đường đi và tránh hiểm nguy. Ở Nha Trang thì cho rằng, vẽ mắt “thuồng luồng” trên mũi thuyền để tránh cho thuyền bị các loài thủy quái dưới biển làm hại.
Cũng có câu chuyện kể lại là ông vua Việt Nam đầu tiên ra lệnh vẽ mắt trên thuyền của mình bởi một vài hạ thần của ông bị các loài cá dưới biển làm hại. Ông lập tức ra lệnh cho các hạ thần phải xăm mình và trang trí vỏ thuyền sao cho hình dạng dữ tợn để xua đuổi các quái vật dưới biển. Một trong những cách đó là vẽ mắt trên đầu thuyền.
Tục vẽ mắt thuyền là nét đẹp văn hóa miền sông nước. Ảnh FB. Lạc
Rất nhiều giả thuyết phỏng đoán về đôi mắt trước đầu thuyền chính là mắt chim ó, loại chim lớn hung hăng chuyên ăn cá trên biển. Giả thuyết này căn cứ theo câu “Nhứt điểu, nhì ngư, tam xà, tứ tượng”, để làm khiếp đảm các loài thủy quái. Lịch sử có nhiều ghi chép cho rằng, vào thời điểm khoảng 500 năm trước Công Nguyên, con thuyền với đôi mắt được tô điểm thêm đã xuất hiện trong văn hóa người Việt, mà rõ ràng nhất chính là hình ảnh này được khắc trên trống đồng Đông Sơn.
Thuyền có mắt xuất phát từ sự cầu mong bình an, yên ổn những tháng ngày lênh đênh sông nước. Như đã nói ở trên, đôi mắt vẽ trên đầu thuyền có thể là mắt chim ó, cũng có thể là mắt chim cú nhìn xuyên đêm, mắt rồng, mắt thuồng luồng, giao long, mắt trén - một con mắt dài, sắc sảo như lưỡi đao,... Hay phổ biến nhất là mắt cá Ông bởi đây là loài linh vật to lớn, hiền lành, thường che chở giúp đỡ ngư dân khi bị nạn hoặc mang đến những điềm báo tốt lành.
Vẽ mắt thuyền để tránh bị các loài thuỷ quái dưới biển làm hại. Ảnh Internet
Đối với người trong nghề, đôi mắt thuyền ở những khu vực khác nhau sẽ có thần sắc khác nhau. Căn cứ vào hình dáng, màu sắc của mắt thuyền mà biết được xuất xứ cũng như phạm vi hoạt động của thuyền bè từng vùng. Mắt thuyền ở biển, do người dân thường xuyên đối đầu với mưa giông, gió bão nên mắt thuyền cũng nghiêm nghị, dữ tợn hơn như một quyết tâm vượt qua những thách thức của thiên nhiên. Còn mắt thuyền ở miền Tây sẽ thấy sự hiền hòa, dịu dàng dễ mến. Đôi mắt thuyền ở vùng đất phù sa này là sự chân thành, ôn nhu, hòa hợp và như một sự biết ơn gửi đến mẹ thiên nhiên đã yêu thương, ưu đãi cho thiên nhiên, con người nơi đây.
Đối với người dân, thuyền ghe không chỉ là phương tiện mưu sinh mà còn là một phần quan trọng trong đời sống tâm linh. Ảnh Internet
Mắt ghe từ Sài Gòn xuống tới Kiên Giang có chung đặc điểm là mắt tròn, tròng đen, nhãn trắng, mang ghe được trang trí nhiều kiểu dáng khác nhau với đường viền trắng chạy xung quanh. Mắt ghe Cà Mau nhãn và tròng hình thoi dẹp, đầu mắt nhọn, thường được vẽ hơn là chạm gỗ, một số mắt có tròng gần như hình tam giác đều có góc tròn.
Ghe ở vùng Trà Vinh mắt có độ lớn vừa phải, tròng đen với hình oval nằm ngay tâm mắt. Mắt ghe vùng An Giang có hình elip, tròng rất nhỏ, nằm gần về đầu mắt, mang ghe sơn màu xanh dương. Ghe vùng Rạch Giá, Phú Quốc (Kiên Giang), vịnh Thái Lan thường có mắt tròn, sơn đen và đỏ trên nền xanh nhưng lại nhìn cúi xuống như ghe câu Phú Quốc.
Những người thợ vẽ mắt thuyền. Ảnh Internet
Các loại ghe hàng, thường gọi là “ghe Kiên Giang” gốc Rạch Giá, hoạt động từ Rạch Giá đến Vũng Tàu, mắt tròn lớn và gần nhau, nằm sát mũi. Ghe cửa miền Tây có mũi nhọn, mắt tròn to, có ghe vẽ hình âm dương nơi vị trí mắt thuyền. Ghe vùng Mỹ Tho (Tiền Giang) hai mắt chạy sát về trước mũi thuyền.
Nói chung sự khác biệt về hình dáng, màu sắc, đường nét của các con mắt thuyền ở từng vùng miền là do thị hiếu thẩm mỹ, trình độ tay nghề của những người thợ đóng ghe thuyền và phong cách này cũng thường mang tính ổn định. Sau thời gian sử dụng, mắt thuyền sẽ được trang trí lại.
Ở Vũng Tàu, các ngư dân còn có tục lệ nhờ thầy pháp xem ngày lành để vẽ mắt thuyền, nếu không thì sẽ chọn ngày chẵn. Các chủ thuyền cũng không bao giờ cho người lạ sờ vào hai con mắt thuyền vì một số kiêng kị.
Tổng hợp
